change language


Grafheuvels, kabouters en misdadigers: grafheuvels in Oss

door David Fontijn


Als overal aanwezige stille getuigen van een ver verleden hebben grafheuvels in Europa altijd de verbeelding geprikkeld. In de 18e en 19e eeuw lagen grafheuvels nog overal op de uitgestrekte heides van de Veluwe en Brabant. Vaak vormden ze samen met kerktorens de enige bakens in een ruig en onguur heidelandschap, waar reizigers vaak lange en moeilijke tochten door uitgestrekte vlaktes moesten maken. Hoe vertrouwd de boeren en reizigers ook met hun aanwezigheid waren, niemand kon zich herinneren dat er in hun gemeenschap ooit iemand zo’n heuvel had opgeworpen. Het is dan ook niet gek dat er over die – in feite “wezensvreemde” elementen in het 18e eeuwse boerenlandschap – allerlei verhalen de ronde deden. Ze zouden bevolkt zijn door geesten, kabouters; het zouden ongure plaatsen zijn, alleen maar goed voor terechtstellingen van misdadigers en outcasts. “Asocialen”, die geen Christelijke begrafenis waard waren. Eén zo’n terrein waar het gewemeld moet hebben van dit soort verhalen lag op de heide tussen Uden en Oss in Noord-Brabant


De grafheuvels van “Vorstengrafdonk” en “knooppunt paalgraven” te Oss

Het is nauwelijks voor te stellen voor wie nu vanuit Oss het knooppunt “Paalgraven” nadert, maar in de 19e eeuw lag hier nog een immense heide. De automobilist die niet op de weg maar op de groenstrook bij de afslag van de A50 let, ziet een aantal ronde heuvels, waarvan er twee direct uitspringen door hun enorme afmetingen. Dit zijn de grafheuvels van de “Zevenbergen”. Langs de A59 en alleen zichtbaar vanaf de autoweg die langs het bedrijvenpark “Vorstengrafdonk” loopt, zien we een tweede groep heuvels. Eén daarvan is slechts gedeeltelijk gerestaureerd, maar zelfs het nu zichtbare deel laat er geen twijfel over bestaan dat dit een immens graf monument geweest moet zijn. Dit is het beroemde prehistorische “vorstengraf” van Oss, met een diameter van 53 m de grootste grafheuvel die ooit in Nederland is gebouwd. Zelfs op Europese schaal behoort de heuvel bij de meer imposantere voorbeelden. De twee grootste heuvels van de Zevenbergen zijn met een diameter van rond de 30 en respectievelijk 40 m duidelijk kleiner, maar zijn nauwelijks minder indrukwekkend temidden van de veel kleinere grafheuvels die hen omringen.


De kabouter van het “vorstengraf”

De monumentale heuvel van het vorstengraf kon niemand die door de heide trok ontgaan zijn. De heuvel staat dan ook op 19e eeuwse kaarten vermeld. Interessant is dat deze heuvel de “Hans Joppen” berg genoemd wordt. Deze naam verwijst naar een volksverhaal over een kabouter die reizigers over de heide soms vergezelde, genaamd “Hans Joppen”. Wanneer de kabouter de grote heuvel zag zou hij afscheid van de reiziger hebben genomen en verdween hij in de heuvel. Grafheuvels werden in Noord-Brabant wel vaker in verband gebracht met kabouters: een beroemd voorbeeld is de “kabouterberg” van Hoogeloon, eveneens een imposante grafheuvel. De kabouters komen er in de verhalen niet altijd goed af. Soms zijn ze behulpzaam, maar soms zitten ze de mensen dwars. Waarom grafheuvels bij uitstek met kabouters geassocieerd werden is niet bekend. Het lijkt erop dat mensen uit de omgeving die vaak toch wat ambigue grafheuvels uit een pre-Christelijk verleden door middel van verhalen en folklore in hun wereldbeeld opnamen. Het is een interessante, maar moeilijk te beantwoorden, vraag of boeren uit de 18e en vroege 19e eeuw wisten dat grafheuvels begraafplaatsen waren. Ongetwijfeld zullen boeren bij het opruimen van zo’n grafheuvel bij bijvoorbeeld ontginningsactiviteiten, wel eens botjes en scherven gevonden hebben. De kabouter van het vorstengraf lijkt de mensen in ieder geval niet kwaad gezind: hij liep met reizigers mee, wat suggereert dat hij ze behulpzaam was bij het wijzen van de weg door de vaak eenzame en gevaarlijke heide. In ieder geval is het meer dan waarschijnlijk dat de immense grafheuvel van het vorstengraf zelf - de woonplaats van de kabouter in het volksverhaal - een belangrijke rol als oriëntatiepunt zal hebben gehad.


Grafheuvels als executieplaats

Over de grafheuvels van de Zevenbergen moeten veel minder prettige verhalen de ronde hebben gedaan. In twee heuvels vonden we vier skeletten van mensen waarvan al snel duidelijk werd dat die niet van ouderdom gestorven waren. Zo lijkt één van de doden met zijn handen op de rug vastgebonden te zijn geweest. In de grootste heuvel van de Zevenbergen, heuvel 7, vonden we niet meer dan losse botten, wat er op wijst dat dit lichaam al grotendeels ontbonden was toen het begraven werd. Twee skeletten konden met de C14-methode in de Late Middeleeuwen gedateerd worden (13e-14e eeuw n. Chr.). Een begraving van doden op een niet-Christelijke begraafplaats als een grafheuvel is in die tijd zeer ongewoon en alles wijst er op dat het hier dan ook gaat om mensen die uit de samenleving gestoten waren: de grafheuvels dienden als galgenberg. In één heuvel vonden we in het midden zelfs de resten terug van wat wel eens heel goed de galg geweest zou kunnen zijn. Dit geval staat niet op zichzelf: overal in Nederland zijn aanwijzingen dat grafheuvels soms als executieplaats voor misdadigers werden gebruikt. Het lichaam liet men vervolgens lange tijd hangen ter afschrikking en om de voorbijgangers er toch vooral op te wijzen dat hier met harde hand recht werd gesproken.

Wat de hier begraven mensen op hun kerfstok hadden zal wel altijd onbekend blijven. De talloze karresporen die langs heuvel 7 leiden laten zien dat de doorgaande weg over de heide in de Late Middeleeuwen langs een bijzonder macaber landschap leidde.


Literatuur

- Fokkens, H./R. Jansen, 2004. Het vorstengraf van Oss. Een archeologische speurtocht naar een prehistorisch grafveld, Utrecht: Matrijs.
- Fokkens, H./R. Jansen/ I.M. van Wijk (red.), 2006. Het grafveld Oss-Zevenbergen. Een prehistorisch grafveld ontleed, Archol-rapport 50.
- Ginkel, E. van, m.m.v. R. Jansen, D. Fontijn, H. Fokkens, 2009. Prins onder plaggen. Vorstengrafheuvels op de Maashorst onder Oss, Quadrant 1, Leiden: Sidestone Press.
- Meurkens, L., 2007. “Ten afschrick ende exempele”. Het gebruik van prehistorische grafheuvels als galgenbergen. In: R. Jansen/ L.P. Louwe Kooijmans (red.), 10 jaar Archol. Van contract naar wetenschap, Leiden, 353-372.
- Roymans, N., 1995. the cultural biography of urnfields and the long-term history of a mythical landscape, Archaeological Dialogues 2, 2-24.



Click to enlarge
Gereconstrueerde grafheuvels op een besneeuwde heide bij Goirle (foto: Quentin Bourgeois)


Click to enlarge
De grafheuvel opgravingen bij Zevenbergen, Oss, gezien vanuit de lucht


Click to enlarge
De grafheuvel van het Vorstengraf van Oss. De grootste grafheuvel van Nederland


Click to enlarge
Midden in één van de heuvels is het spoor van een grote paal te zien, waarschijnlijk van de middeleeuwse galg


Click to enlarge
In één van de grafheuvels is een kuil gegraven waarin het skelet ligt van iemand die hier in de middeleeuwen is terecht gesteld


Click to enlarge
Dieper in de kuil zijn duidelijk de contouren van het bijna vergane skelet te zien


Creative Commons Licentie
werk van Ancestral Mounds Project is in licentie gegeven volgens een
Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel 3.0 Nederland licentie.
Gebaseerd op een werk op www.grafheuvels.nl. -