change language


Prehistorische “vorsten” in Oss?

door David Fontijn


Het rijke graf van heuvel 7 roept onmiddelijk allerlei vragen op. Niet alleen is zo’n grote hoeveelheid vondsten bijzonder, maar ook de aard van de vondsten (paardetuig, ornamenten die vermoedelijk op leren teugels of op een wagen hebben gezeten). Waarom besloot een prehistorische gemeenschap 2600 jaar geleden om één dode zo flamboyant te begraven? Om de situatie nog ingewikkelder te maken: dit graf is niet het enige. In de directe omgeving zijn maar liefst drie van zulke heel rijke graven gevonden die alle in de vroege ijzertijd dateren (800-500 v. Chr.). Misschien interessant om kort in te gaan op die andere twee heuvels.


Het vorstengraf: heerser met overgewicht?

Ongetwijfeld de beroemdste van de drie staat bekend als “het vorstengraf van Oss”. In een grote bronzen emmer (een situla) werden in de jaren ’30 de gecremeerde resten van een man gevonden. Hij was bijgezet met een enorm ijzeren zwaard, waarvan het heft met goud was ingelegd. Tevens bevatte het graf andere ijzeren objecten, zoals twee paardebitten, een vleesmes en een scheermes. Veel minder bekend is dat ook resten van andere materialen zoals - zeer zeldzaam in Nederland - textiel zijn bijgezet. Het grote ijzeren zwaard is zorgvuldig in een krul gebogen. Een dergelijke set van paardetuig, wapens en een bronzen situla is in Centraal Europa typerend voor elite-graven. De voorwerpen zelf zijn ook merendeels uit dit gebied geïmporteerd. Dit graf behoort samen met twee andere graven, die van Wijchen en Rhenen-Koerheuvel, tot de absolute top van vroege-ijzertijdgraven. In Rhenen en Wijchen bevonden zich naast paardetuig ook metalen onderdelen van wagens. Dat het in Oss om een heel belangrijk graf gaat, staat wel buiten kijf: alleen al de ongekend grote grafheuvel (diameter 53 m; de grootste van Nederland!) toont dat aan. Analyse van de resten van de dode zelf tonen echter aan dat we hem vooral niet als een ruige krijger moeten voorstellen: hij was waarschijnlijk zeer dik en leed aan suikerziekte. Aan vergroeiingen van de wervels is te zien dat hij tijdens zijn leven veel last van zijn overgewicht gehad moet hebben. De krijgerattributen als het enorme zwaard waren dus in de eerste plaats symbolisch.


Heuvel 3 van de Zevenbergen: een pars pro toto-graf?

Het symbolische element had zeker de overhand in de mysterieuze heuvel 3 van de Zevenbergen. Deze heuvel ligt als enige niet in het rijtje grafheuvels maar erbuiten. Hij is ook door een lange palenrij van de andere heuvels afgeschermd. De opgravingen van 2004 toonden aan dat hij prachtig bewaard was, alleen een deel van de top moet in het verleden zijn afgeplagd. Onze verbazing was dan ook heel groot toen we ontdekten dat zich in het centrum niet meer bevond dan de verkoolde resten van een zeer grote eik, fragmenten van bijzondere bronzen en ijzeren objecten en een heel klein beetje gecremeerd menselijk bot. De heuvel is ongeveer even oud als heuvel 7, maar waar we daar nog een urn met gecremeerd bot hebben, en de resten van een brandstapel, ligt hier niet meer dan een grote verbrande plank. Door de zorgvuldige wijze van opgraven en de uitstekende conservering kunnen we uitsluiten dat er iets gemist is. De vraag die we ons dan ook stelden is of dit wel een graf was...

Toen we de objecten bestudeerden bleek het toch steeds om bijzondere voorwerpen te gaan, zoals een uniek bronzen heft van een dolk of een zwaard. Omdat er toch menselijke resten gevonden zijn, denken we op dit moment dat we toch wel degelijk met een graf van doen hebben. Onderzoek naar andere graven uit deze tijd laat namelijk zien dat een zeer karige, symbolische, depositie van menselijke resten nogal eens voorkwam. Deze heuvel is in ieder geval de directe tegenhanger van de rijke heuvel 7 en ongeveer even oud. Waarom men de begrafenis hier heel anders heeft laten verlopen blijft vooralsnog geheel onduidelijk.


“Vorsten” in de vroege ijzertijd

Het voorkomen van wapens, paardetuig en bronzen vaatwerk is buiten Centraal Europa heel bijzonder. In het zuiden van de Lage Landen komen we een aantal graven tegen die dit soort objecten als grafgiften heeft, maar het voorkomen van maar liefst drie van dit soort graven in één grafheuvelgroep, zoals hier te Oss, is echt uitzonderlijk. De graven zijn ook alle drie anders, al zijn ze vermoedelijk niet lang na elkaar opgeworpen. De grafgiften lijken ook vooral een symbolisch karakter te hebben: zo verwijzen de objecten van heuvel 7 en het vorstengraf naar door paarden getrokken wagens, een belangrijk religieus element in de begravingen van de echte “vorsten” uit Centraal Europa. Toch is er nergens in de graven een wagen bijgezet, zoals dat bijvoorbeeld in Zuid-Duitsland gebeurde. Het verwijzen naar symbolen van een bepaald geloof of ideologie lijkt in Oss het belangrijkste. Ook zijn de graven geheel in locale tradities uitgevoerd. Dat we hier met immigranten van doen hebben ligt niet voor de hand. Locale leiders zullen vooral een symbolische rol hebben gehad: er is meestal geen reden om aan overerfbare elite-posities te denken, zoals bij echte “vorsten”. Toch geeft het te denken dat we hier in een grafheuvelgroep maar liefst drie top-graven hebben: zijn dit elkaars opvolgers? Nu de meer praktische kant van het onderzoek afgerond is, is het beantwoorden van dit soort vragen de nieuwe uitdaging waarvoor het Ancestral mounds-team zich gesteld ziet.


Literatuur

- Fokkens, H./R. Jansen, 2004. Het vorstengraf van Oss. Een archeologische speurtocht naar een prehistorisch grafveld, Utrecht: Matrijs.
- Fokkens, H./R. Jansen/ I.M. van Wijk (red.), 2006. Het grafveld Oss-Zevenbergen. Een prehistorisch grafveld ontleed, Archol-rapport 50.
- Fontijn, D.R., 2002. Sacrificial landscapes. Cultural biographies of persons, objects and ‘natural’ places in the Bronze Age of the southern Netherlands, c. 2300-600 BC, Analecta Praehistoric Leidensia 33/34.
- Fontijn, D.R./ H. Fokkens, 2007. The emergence of early Iron Age ‘chieftains’graves’in the southern Netherlands: reconsidering transformations in burial and depositional practices, in: C. Haselgrove/ R. Pope (eds), The Earlier Iron Age in Britain and the near Continent, Oxford: Oxbow Books, 354-373.
- Ginkel, E.van, m.m.v. R. Jansen, D. Fontijn, H. Fokkens, 2009. Prins onder plaggen. Vorstengrafheuvels op de Maashorst onder Oss, Quadrant 1, Leiden: Sidestone Press.
- Leeuwe, R. de, 2007. Twee grafheuvels in het prehistorische dodenlandschap van Oss-Zevenbergen bij Oss, circa 1800-500 v.Chr., in: R. Jansen/ L.P. Louwe Kooijmans (red.), 10 jaar Archol. Van contract naar wetenschap, Leiden, 205-220. - Roymans, N., 1991. Late Urnfield societies in the northwestern Plain and the expanding networks of Central European Hallstatt groups, in : N. Roymans/ F. Theuws (eds), Images of the Past. Studies on ancient societies in north-western Europe, Amsterdam, 9-90.




Click to enlarge
De ligging van de grafheuvelgroepen bij Oss op de noordrand van de Maashorst. De meest rechtse groep is die van Zevenbergen


Click to enlarge
De vondsten uit het beroemde Vorstengraf van Oss dat in de jaren '30 werd gevonden (foto: Rijksmuseum van Oudheden)


Click to enlarge
Een paar krammetjes uit het vorstengraf van heuvel 7


Click to enlarge
De verkoolde houten plank van heuvel 3 waarin slechts een paar fragmenten van bijzondere metalen voorwerpen werden gevonden en een enkel stukje gecremeerd bot, van alles een beetje dus


Click to enlarge
De nauwelijks te determineren metalen vondsten uit heuvel 3, het bevat onder andere fragmenten van een speld en van het heft van een dolk of zwaard


Click to enlarge
Reconstructie van het beroemde Vorstengraf van Hochdorf (foto: Wikipedia / Keltenmuseum Hochdorf)


Creative Commons Licentie
werk van Ancestral Mounds Project is in licentie gegeven volgens een
Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel 3.0 Nederland licentie.
Gebaseerd op een werk op www.grafheuvels.nl. -