change language


Conserveren begint in het veld!

Samenwerking bij de berging en conservering van de vondsten uit Oss Zevenbergen

door Jo Kempkens en Ton Lupak (Restaura restauratieatelier)

Tijdens de opgraving door Archol en de Universiteit Leiden van grafheuvel 7 werden op een gegeven moment veel kleine bronzen voorwerpen aangetroffen. Deze waren uiterst breekbaar en gingen bij de minste aanraking al stuk. Daarnaast wilde men graag weten of deze krammetjes in een bepaald verband lagen. Het was voor de archeologen in het veld niet goed mogelijk om deze vondsten geheel op te graven zonder de kans te lopen dat informatie verloren zou gaan.

In blokken gelicht en met röntgen onderzocht

Men heeft toen contact met ons, als specialisten in het behandelen van archeologische vondsten, opgenomen met de vraag of wij deze delen en-bloc zouden kunnen bergen. In het veld werd overlegd waar de blokbergingen moesten worden uitgevoerd en welke afmetingen deze moesten hebben, hierbij was ook de hoogte, eigenlijk de diepte van de blokken, belangrijk. Na voldoende informatie te hebben verzameld hebben wij zorg gedragen voor het maken van metalen bakken waarmee de blokbergingen werden uitgevoerd. De betreffende bakken zonder bodem werden op de opgraving in de gewenste positie gebracht waarna deze met behulp van een graafmachine tot de gewenste diepte in de grond werden gedrukt. Daarna werd er een metalen schuif onder de bakken aangebracht, ook dit weer met behulp van de graafmachine. Aan de schuiven zijn stevige stalen balken bevestigd die voorzien zijn van beugels. Hierin werden hefbanden aangebracht waarmee het gehele blok werd opgetild.

De bergingen hebben een afmeting van 100x 80 cm. Hiervan zijn er twee uitgevoerd. Ook is er een groter blok geborgen met de afmetingen van 100x200 cm. Uiteraard werd door de archeologen de positie van de blokken vooraf nauwkeurig ingemeten. Na het bergen zijn de blokken naar ons restauratieatelier gebracht. Hier werden deze van de stalen schuif verplaatst naar houten vlonders waardoor het mogelijk was om, voor aanvang van het vrijprepareren en het conserveren, eerst röntgenafbeeldingen te maken. Hiervoor werd een raster van staaldraden met vakken van 10x10 cm. over het betreffende blok aangebracht. Met gebruikmaking van een mobiel röntgenapparaat werd van elk vak een opname gemaakt. Bij het blok van 100x200 cm. betekende dit 200 röntgenafbeeldingen. Door het gebruikte raster was het mogelijk om röntgenafbeeldingen te maken met een zo gering mogelijke afwijking. Nadien zijn de röntgenafbeeldingen samen gemonteerd waardoor één röntgenbeeld van 1:1 werd verkregen. Hierdoor was het tevens mogelijk om aan de hand van het raster elk vak van 10x10 cm. precies te lokaliseren en daarmee ook de juiste positie in het blok zelf te bepalen. Op deze wijze werden alle blokbergingen, in totaal zeven stuks van verschillende afmetingen, verwerkt waardoor al veel informatie kon worden verkregen over de inhoud van de blokken en de positie van de voorwerpen die erin aanwezig waren. Dit was al van groot belang voor de archeologen. Ook werden van enkele lagen röntgenafbeeldingen vanuit twee zijden gemaakt. Hierdoor werd een ruimtelijk beeld verkregen waardoor de archeologen ook zicht kregen op de positie van de voorwerpen wat betreft diepte en waardoor mogelijk een bepaald patroon herkend kan worden.

De opgraving ging door in het restauratieatelier

Na deze vooronderzoeken werd de opgraving van de blokken, nu in het atelier, voortgezet. Het grote voordeel hiervan is dat men nu niet afhankelijk is van tijdsdruk en weersomstandigheden en dat men alle mogelijke voorzieningen voor een juiste behandeling bij de hand heeft. Het vrijleggen van de voorwerpen gebeurde in opeenvolgende lagen, net zo als in het veld. Elke laag werd door middel van digitale fotografie vastgelegd en in tekening gebracht. Het in tekening brengen van de lagen werd steeds uitgevoerd door de veldtekenaar, dit om er zorg voor te dragen dat de zichtbare aanwijzingen op een gelijke wijze worden geïnterpreteerd en later in de grote veldtekeningen kunnen worden ingepast. Tijdens het vrijprepareren werden ook monsters van de bodem en van de houtskoolresten verzameld.

De voorwerpen die tijdens het vrijprepareren werden geborgen werden meteen gereinigd en ter stabilisering geïmpregneerd. Bij het reinigen van de voorwerpen, dit waren hoofdzakelijk bolvormige bronzen krammetjes, werd er zorg voor gedragen dat eventuele sporen die aanwijzingen kunnen geven over het materiaal waarop deze ooit bevestigd waren, onbehandeld behouden blijven. Op deze wijze zijn inmiddels alle voorwerpen geborgen en behandeld. Ook hebben wij inmiddels aan meerdere bronzen voorwerpen een metaalanalyse uitgevoerd. Hierbij maken wij gebruik van een mobiel XRF-apparaat (x-ray fluorescence), waarmee de elementen van een legering vastgesteld kunnen worden. De eerste analyses laten vermoeden dat de bronzen krammetjes vertind waren, zekerheid hierover kan echter pas verkregen worden na voldoende metingen.

Uitprepareren en restaureren van een urn

De krammetjes en ook de grote hoeveelheid hiervan zijn heel bijzonder. Deze laten verschillende vormen en afmetingen zien. Diverse krammetjes zitten in rijen tegen elkaar en er is een groepje krammetjes vlakdekkend aan elkaar vastgecorrodeerd gevonden. Hun functie is nog onduidelijk. Naast de metalen voorwerpen zijn er ook nog andere voorwerpen geborgen waaronder bewerkt bot dat bewaard is gebleven omdat dit ook is gecremeerd.

De in de grafheuvel gevonden pot was door de druk van de bodem gekraakt en was zeer instabiel. In deze pot bevonden zich crematieresten en mogelijk ook andere voorwerpen. Om dit vast te kunnen stellen zijn ook hiervan eerst röntgenafbeeldingen gemaakt. Deze zijn overlappend gemaakt en later in de juiste positie gerangschikt. De röntgenbeelden lieten echter niets zien wat op de aanwezigheid van voorwerpen buiten de crematie wees. De crematie is in opeenvolgende lagen uit de pot geborgen. Deze zijn voor verder onderzoek afzonderlijk bewaard. Ook werd op een digitale montage aangegeven in welke positie de crematie zich in de pot bevond. Tot slot zijn de losse delen van de pot in hun oorspronkelijke positie teruggezet en verlijmd en werd een ontbrekend deel van de rand voorzien van een aanvulling. Van het aardewerk zijn enkele analyses uitgevoerd waardoor de samenstelling van het aardewerk bekend is, mogelijk dat hierdoor de herkomst van de gebruikte klei nog kan worden bepaald.

Conserveren begint in het veld!

Dit project, dat uiteindelijk gezamenlijk werd uitgevoerd door Archol, de Universiteit en Restaura, toont aan dat een goede samenwerking veel extra informatie kan opleveren. Hierbij hebben wij als restauratoren een deel van het onderzoek kunnen uitvoeren dat in het veld niet mogelijk was. Wij menen dan ook te mogen stellen dat een conservatie met onderzoek al tijdens een opgraving begint, hier moet men immers al rekening houden met mogelijk komende conserveringen. Anderzijds stopte de opgraving pas in het restauratieatelier, en deze kan ook hier maar één keer op de juiste manier worden uitgevoerd.

Nog niet alle behandelingen zijn afgerond, zo wordt er momenteel nog gewerkt om de laatste laag van het grote blok te behouden. Deze laag laat het oorspronkelijke vlak zien waarop de crematie heeft plaatsgevonden. Getracht wordt om deze laag met de resten van de brandstapel te conserveren zodat deze voor de toekomst behouden blijft. Verder zullen er nog metaalanalyses worden uitgevoerd en worden alle bevindingen vastgelegd in een conservatie- c.q. restauratierapport.

Het zal duidelijk zijn dat wij slechts een deel van dit geheel hebben uitgevoerd, naast ons zijn er nog andere specialisten bezig met onderzoeken in hun discipline.





Lees meer over de vorstengraven van Oss...

Over de opgraving en vondsten van Heuvel 7 is het boekje verschenen "Prins onder Plaggen" geschreven door Evert van Ginkel, met medewerking van Richard Jansen, David Fontijn en Harry Fokkens. Klik hier voor meer informatie en om het boekje te bestellen!



Click to enlarge
Met de machine worden de roestvrijstalen bakken de grond in gedruk

Click to enlarge
De bakken bevatten het graf en kunnen en-bloc naar het laboratorium worden verplaatst

Click to enlarge
In stukjes van 10x10cm wordt het hele graf onderzocht met behulp van röntgenfoto's

Click to enlarge
Op de röntgenfoto's zijn honderden bronzen krammetjes te zien

Click to enlarge
Door de foto's aanelkaar te plakken krijgen we een goed overzicht waar ze precies allemaal zitten

Click to enlarge
Laagje voor laagje wordt het graf uitgeprepareerd

Click to enlarge
Sommige van de krammetjes zitten aan elkaar vast gecorrodeerd en laten daarmee een klein stukje van hun oorspronkelijk rangschikking zien

Click to enlarge
Ook enkele bronzen ringen werden gevonden in het graf, mogelijk waren deze samen met de krammetjes onderdeel van paardentuig

Click to enlarge
De resultaten van de XRF laten een hoog percentage tin zien

Click to enlarge
De urn zoals geborgen uit het veld

Click to enlarge
De urn na restauratie

Click to enlarge
Met röntgenfoto's kan de inhoud van de urn bekeken worden, alvorens deze wordt leeggehaald

Click to enlarge
De urn wordt in laagjes uitgegraven zodat later bekeken kan worden hoe de crematie-resten in de urn gerangschikt lagen

Click to enlarge
'En bloc' gelicht, kon het graf heel precies worden uitgewerkt in het laboratorium van Restaura

Creative Commons Licentie
werk van Ancestral Mounds Project is in licentie gegeven volgens een
Creative Commons Naamsvermelding-NietCommercieel 3.0 Nederland licentie.
Gebaseerd op een werk op www.grafheuvels.nl. -